U bent hier

Burgers en overheidsgeld

Door: 
Nies Medema en Mellouki Cadat
28-01-2016
Geplaatst in: 
Foto: 
Mellouki Cadat

Budgetmonitoring betekent in veel steden een omslag in het denken van zowel burgers als overheden. Bestuurders beslissen in de regel over de begroting en ambtenaren voeren de regelingen die daarmee samenhangen uit. In de praktijk is bij buurtbewoners lang niet altijd duidelijk hoe en waarom dat gebeurt. Ze ‘krijgen’ soms geld voor projecten, waaraan bepaalde voorwaarden zijn verbonden en ze moeten daarover verantwoording afleggen. De overheid bepaalt de regels en beslist waar het geld naartoe gaat. Met Budgetmonitoring wordt de vraag als het ware omgedraaid: wat doet de overheid eigenlijk met ons geld? Om daarover mee te kunnen praten zijn er belangrijke voorwaarden: open data bij de overheid en kennisontwikkeling bij burgers. Er zijn diverse tools en methodieken waarmee burgers invloed uitoefenen op de besteding van gemeenschapsgeld. Die zetten we hier op een rij.

Burgerbegroting en budgetmonitoring

In Nederland kan men een onderscheid maken tussen enerzijds burgerbegroting en anderzijds budgetmonitoring als de twee meest vergaande vormen van financiële participatieve democratie. Zij onderscheiden zich van alle andere vormen door de mate van mobilisatie van burgers bij het beïnvloeden van het beleidsproces.

Bij burgerbegroting stelt de lokale overheid - zoals in Zeist, Dordrecht, Deventer en Oldebroek - vooraf de kaders (beleidsdomeinen en begrotingsposten) van waarin de burgers prioriteiten mogen stellen. Joop Hofman schrijft in zijn routekaart: ‘Bij een burgerbegroting gaat het vooral om samenwerking. Het budgetrecht ligt altijd bij de gekozen gemeenteraad en burgers kunnen nooit formeel beslissen. Wel worden in diverse steden samenwerkingsafspraken gemaakt waarbij burgers de prioriteiten kunnen bepalen.’

Bij budgetmonitoring bepalen de burgers zelf de beleidsdomeinen en stellen zelf hun eigen begroting op waarbinnen zij prioriteiten willen stellen en waarover zij controle willen oefenen. Ook ontwikkelen zij eventueel alternatieve begrotingsvoorstellen. Daarin stellen zij verschuivingen voor aan het lokale bestuur. Uiteindelijk nemen de politici deze nieuwe voorstellen over of niet. In alle gevallen oefenen burgers monitoring uit op de overheidsbegrotingen.

Mensenrechtenperspectief

Een groep actieve bewoners kwam via het Braziliaanse INESC (Institute for Socioeconomic Studies) in contact met de systematiek van Budgetmonitoring. Als gevolg hiervan startte in 2010 een experiment in de Indische Buurt in Amsterdam. De INESCs methodiek gaat uit van mensenrechten, ofwel controle uitoefenen op de wijze waarop de overheid haar maatschappelijke doelen vertaalt in budget. Dit is een fundamenteel recht. Buurtbewoners gingen aan de gemeente vragen stellen over overheidsgeld. In de Indische buurt bijvoorbeeld, hebben de meeste bewoners geen flauw idee waar het geld van de WMO naartoe gaat, laat staan dat ze precies weten wanneer en ze zelf recht op hebben. Dit heeft er toe geleid dat momenteel overheid en bewoners samen werken aan financiële transparantie via open data en budgetmonitoring. Dit leverde vier kernthema’s op : werk, zorg, samenleving en ruimte. Thema’s die zij vervolgens vertaalden naar een Burgerperspectievennota voor 2013. De voorgestelde verschuivingen in de begroting bedroegen tot 25% van het sociaal domein grotendeels door het stadsdeel overgenomen zijn. De learned lessons zijn in een methodische routekaart vastgelegd.

Buurtbegroting

Buurtbegroting verwijst naar de vertaling van de programmatische overheidsbegrotingen naar wijk, buurt en straat. Bewoners van de Indische Buurt hebben het allereerste Nederlandse experiment achter de rug. Ze analyseerden de beschikbare financiële buurtgegevens. Zij vroegen het stadsdeel om haar data toegankelijker te maken op buurtniveau. Aanvankelijk aarzelend maakte in de loop van 2014 het bestuur van stadsdeel Oost een keuze voor open data en buurtbetrokkenheid. Wijkgegevens werden op buurtniveau toegankelijk ontsloten op internet middels infographics en online mappen. Ambtenaren voerden samen met bewoners activerend wijkonderzoek uit. In directe samenwerking met wethouder Jeroen van Spijk en zijn ambtenaren werden buurtanalyses gedaan, buurtprioriteiten gesteld en buurtagenda ontwikkeld. Plannen werden uitgevoerd. Vanaf dat moment kwamen twee lijnen bijeen: aan de kant van de overheid de lijn van buurtbegroting (gebiedsgericht en transparant) en aan de kant van de civil society de lijn van de budgetmonitoring (controle en dialoog). Burgerbegroting en Budgetmonitoring zijn methodieken voor sociale verandering die van de tool buurtbegroting gebruik kunnen maken. Methodieken en tools samen maken vergaande vormen van financiële participatiedemocratie mogelijk.

Open Datavisualisatie

Open Datavisualisatie vertaalt technische informatie over de overheidsbegroting in een meer toegankelijke, visuele taal met infographics. Zo kunnen meer mensen zien wat de invloed van de begroting is op het dagelijks leven. In de Indische Buurt konden buurtbewoners hierdoor beter invloed uitoefenen op beleid. Zie hier een basis voor lokale sociale innovatie in de wijk.

Financiële toeleiding op basis van open data en datavisualisatie stelt betrokken bewoners in staat om begrotingen te begrijpen en budget te ontwikkelen en te monitoren. Zo’n toeleiding kan in de wijk gegeven worden via bijvoorbeeld een 'bewonersacademie overheidsbegroting'. Het Centrum voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie begeleidt groepen burgers in steden als Amsterdam, Emmen, Hoogeveen, Amersfoort en Den Haag.

Open Data: Bewonersdeal Open Overheid

Bij de Landelijke Bewonersdag op 28 november 2015 hebben actieve bewoners en een aantal organisaties een 'Bewonersdeal Open Overheid' gesloten. Het gaat om bewoners uit Emmerhout, Arnhem en Hengelo en de LSA Bewoners, de Open State Foundation, het Centrum voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie en Movisie. In deze 'Bewonersdeal' komen zij overeen:

Dat zij samen de mogelijkheid verkennen voor een pilot om de gemeentelijke financiële administratie gebiedsgewijs in te richten (het geocoderen van inkomsten en uitgaven bij het invoeren van informatie). Doel hierbij is ervaring opdoen met het verbinden van de wereld van Open Data (Open Spending www.openspending.nl) en de wereld van Budgetmonitoring / Burgerbegroting opdat Open Data en Burgerparticipatie op buurtniveau elkaar versterken. Zo krijgen inwoners zicht op de financiële stromen van en naar hun wijk/buurt en hebben zij de benodigde informatie om optimaal te kunnen participeren. Deze Bewonersdeal Open Overheid staat open voor andere belangstellenden, vooral voor gemeenten die bereid zijn om de pilot in partnerschap te ontwikkelen.

Voorstellen doen?

Initiatiefnemers kunnen voorstellen doen. Overheden mogen zich ook zelf aanmelden mits dat zij dat in duo met een burgerorganisatie/netwerk/initiatief doen. Zij kunnen terecht bij Movisie (Mellouki Cadat m.cadat@movisie.nl) én LSA (Thijs van Mierlo thijs@lsabewoners.nl)

Links:

Presentatie Burgerbegroting

http://www.rodewouw.nl/index.php/nederland-op-weg-naar-de-burgerbegroting/

 Presentatie Budgetmonitoring

https://www.movisie.nl/tools/budgetmonitoring (Movisie)

http://budgetmonitoring.nl/category/publicaties/

Bewonersdeal Open Overheid

https://bewonersagenda.wordpress.com/bewonersdeals/3-bewonersdeals-open-...